ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನ : ಮಕ್ಕಳ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ 2 ಹನಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಹತ್ವ

ಭಾರತ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತವಾದರೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ಏಕೆ ಅಗತ್ಯ? ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನದ ವಿಶೇಷ ವರದಿ

✍ ಲೇಖನ : ಡಾ. ಪರಶುರಾಮ್. ಎಫ್.ಕೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಆರೋಗ್ಯಾಧಿಕಾರಿ (DHO), ಧಾರವಾಡ.

ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ : ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಜೀವಮಾನವಿಡೀ ಅಂಗವೈಕಲ್ಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಬಲ್ಲ ಪೋಲಿಯೊ ರೋಗದ ವಿರುದ್ಧ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24ರಂದು ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಸಿಕೆ ಮೂಲಕ ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದಾದ ಈ ರೋಗವನ್ನು ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಸರ್ಕಾರಗಳು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

2026ರ ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನದ ಜಾಗತಿಕ ಅಭಿಯಾನವು “Make Polio History” — “ಪೋಲಿಯೊವನ್ನು ಇತಿಹಾಸವಾಗಿಸೋಣ” ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಿದೆ. ಲಸಿಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಲಪಡಿಸುವುದು, ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಲಸಿಕೆ ತಲುಪಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ರೋಗದ ಯಾವುದೇ ಸುಳಿವು ಕಂಡುಬಂದರೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಆಶಯಗಳಾಗಿವೆ.

ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನದ ಇತಿಹಾಸವೇನು? : ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನವನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24ರಂದು ಆಚರಿಸಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಡಾ. ಜೋನಸ್ ಸಾಲ್ಕ್ ಅವರ ಜನ್ಮದಿನ. ಅವರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕೆ (Inactivated Polio Vaccine — IPV) 1955ರಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಪೋಲಿಯೊ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ವೇಗ ದೊರೆಯಿತು.

1988ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಭೆಯು ಜಾಗತಿಕ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ (WHO), ರೋಟರಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್, ಯುನಿಸೆಫ್, ಅಮೆರಿಕದ ರೋಗ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ ಕೇಂದ್ರ (CDC) ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಉಪಕ್ರಮದ (Global Polio Eradication Initiative — GPEI) ಮೂಲಕ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದವು.

ರೋಟರಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ 1985ರಿಂದಲೇ ಜಾಗತಿಕ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದು, ಲಸಿಕೆ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24ರಂದು ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನ ಆಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿರುವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು, ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಪೋಷಕರ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪೋಲಿಯೊ ಎಂದರೇನು? ಇದು ಎಷ್ಟು ಅಪಾಯಕಾರಿ? : ಪೋಲಿಯೊ ಅಥವಾ ಪೋಲಿಯೊಮೈಲಿಟಿಸ್ ಒಂದು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆ. ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಐದು ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾದರೂ, ಲಸಿಕೆ ಪಡೆಯದ ಯಾವುದೇ ವಯಸ್ಸಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸೋಂಕು ತಗುಲುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ವೈರಸ್ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಲದ ಮೂಲಕ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡ ನೀರು ಅಥವಾ ಆಹಾರದ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಬಹುತೇಕ ಸೋಂಕಿತರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸದಿರಬಹುದು. ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಜ್ವರ, ದಣಿವು, ತಲೆನೋವು, ವಾಂತಿ ಅಥವಾ ಕೈಕಾಲು ನೋವಿನಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಬಹುದು. ಅಪರೂಪದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಸ್ ನರಮಂಡಲದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಸ್ನಾಯುಗಳ ದುರ್ಬಲತೆ ಅಥವಾ ಶಾಶ್ವತ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯುವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಉಸಿರಾಟಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವ ಸ್ನಾಯುಗಳು ಬಾಧಿತವಾದರೆ ಜೀವಕ್ಕೂ ಅಪಾಯ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ಪೋಲಿಯೊಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗುಣಪಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಲಸಿಕೆ ಮೂಲಕ ಸೋಂಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಗಂಭೀರ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿರುವ ಲಸಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ನೀಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ.

ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ? : 1988ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಅಭಿಯಾನ ಆರಂಭವಾದಾಗ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ 125ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜು 3.5 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ಕಾಡು ಪೋಲಿಯೊ ವೈರಸ್ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವರದಿಯಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಂದ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಶೇಕಡಾ 99ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿವೆ.

ಆದರೆ ಪೋಲಿಯೊ ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯಾಗಿಲ್ಲ. 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 21ರವರೆಗಿನ ಜಾಗತಿಕ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನಾ ಉಪಕ್ರಮದ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾಡು ಪೋಲಿಯೊ ವೈರಸ್‌ನ ಸ್ಥಳೀಯ ಹರಡುವಿಕೆ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಕೆಲವು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಲಸಿಕೆಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ರೂಪಾಂತರಿತ ಪೋಲಿಯೊ ವೈರಸ್ (circulating vaccine-derived poliovirus) ಪ್ರಕರಣಗಳೂ ವರದಿಯಾಗುತ್ತಿವೆ.

ಇದರಿಂದ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಲಸಿಕೆ ನೀಡುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಲಸಿಕೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು, ವೈರಸ್ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ನಿಗಾವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಲಪಡಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸೋಂಕು ಕಂಡುಬಂದರೆ ತ್ವರಿತ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದೂ ಅಗತ್ಯವೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯ ಸಾಧನೆ : ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೋಲಿಯೊ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊರೆ ಹೊತ್ತಿದ್ದ ಭಾರತವು ವ್ಯಾಪಕ ಲಸಿಕಾ ಅಭಿಯಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದೆ. 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡ ಪಲ್ಸ್ ಪೋಲಿಯೊ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಡಿ ಐದು ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೋಲಿಯೊ ಹನಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಅಭಿಯಾನ ನಡೆಸಲಾಯಿತು.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಡು ಪೋಲಿಯೊ ವೈರಸ್‌ನ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಕರಣವು 2011ರ ಜನವರಿ 13ರಂದು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಹೌರಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯು 2014ರ ಮಾರ್ಚ್ 27ರಂದು ಭಾರತ ಸೇರಿದಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ-ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ನೀಡಿತು.

ಈ ಸಾಧನೆ ಸರ್ಕಾರ, ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು, ಆಶಾ ಮತ್ತು ಎಎನ್‌ಎಂ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು, ಪೋಷಕರು ಹಾಗೂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾಲುದಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಆದರೂ ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವೈರಸ್ ಇರುವವರೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿಯೂ ಕಟ್ಟೆಚ್ಚರ ಮತ್ತು ಲಸಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.

2026ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನದ ಸಂದೇಶವೇನು? :ಈ ವರ್ಷದ “Make Polio History” ಅಭಿಯಾನವು ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಉಳಿದಿರುವ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತೆ ಕರೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಗಡಿ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪದ ಸಮುದಾಯಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಲಸಿಕೆ ತಲುಪಿಸುವುದು ಪ್ರಮುಖ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ.

ಪೋಷಕರು ಮಕ್ಕಳ ಲಸಿಕಾ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಡೋಸ್ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಅಥವಾ ವೈದ್ಯರ ಮೂಲಕ ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಸಿಕಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ನೀಡುವ ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಘೋಷಿಸುವ ಪಲ್ಸ್ ಪೋಲಿಯೊ ಅಭಿಯಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಹ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಲಸಿಕೆ ಹಾಕಿಸಬೇಕು.

ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕೆ – ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಂರಕ್ಷಣೆ : ಪೋಲಿಯೊ ಲಸಿಕೆಯು ಕೇವಲ ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನದಂದು ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ಅಭಿಯಾನಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ವರ್ಷದ ಎಲ್ಲಾ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಸಿಕಾ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ಐದು ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿಗೂ ತಪ್ಪದೇ ಪೋಲಿಯೊ ಹನಿಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಸಬೇಕು. ಲಸಿಕೆ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯ ಪ್ರಕಾರ:

ಹುಟ್ಟಿದ ತಕ್ಷಣ ಜನ್ಮ ಡೋಸ್ (Birth dose)

1.5 ತಿಂಗಳು (1 & half month)

2.5 ತಿಂಗಳು (2 & half month)

3.5 ತಿಂಗಳು (3 & half month)

ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬೂಸ್ಟರ್ ಡೋಸ್ (Booster dose)

ಮೇಲಿನ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಡೋಸ್ ತಪ್ಪಿಹೋಗಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಹತ್ತಿರದ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರ ಅಥವಾ ಅಂಗನವಾಡಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಈ ಲಸಿಕೆಯನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಪೋಲಿಯೊ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆಯೊಂದರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಪೋಷಕರ ಜಾಗೃತಿ, ಆರೋಗ್ಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಸಹಕಾರ ಈ ಗುರಿ ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.

ಪ್ರತಿ ಹನಿಯೂ ಮುಖ್ಯ. ಕೇವಲ ಪೋಲಿಯೋ ದಿನ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಪ್ರತಿ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಈ ಲಸಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಮೂಲಕ ಪೋಲಿಯೋ ಮುಕ್ತ ಸಮಾಜಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಜೋಡಿಸೋಣ!

ವಿಶ್ವ ಪೋಲಿಯೊ ದಿನದ ಸಂದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ: ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಗುವಿಗೂ ಲಸಿಕೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಮುದಾಯಕ್ಕೂ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನ. ಪೋಲಿಯೊವನ್ನು ಇತಿಹಾಸವಾಗಿಸಲು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಸಹಕಾರ ಅಗತ್ಯ.

ಭಾರತ ಪೋಲಿಯೊ ಮುಕ್ತ, ಆದರೆ ಹೋರಾಟ ಮುಗಿದಿಲ್ಲ!