ಅದು ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ಎಕರೆ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯ ನೀರಾವರಿ, ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜಕೀಯ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದಶಕಗಳಿಂದ ನೆನೆಗುದಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ನಡುವಿನ ‘ಮೇಕೆದಾಟು’ ಯೋಜನೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಾಗುತ್ತಿರುವ ‘ಕಿಶೌ’ ಯೋಜನೆಗಳು ಭಾರತದ ಜಲ ಆಡಳಿತದ ಎರಡು ಭಿನ್ನ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ತೆರೆದಿಡುತ್ತವೆ. ನದಿ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಕೋರ್ಟ್ ಆದೇಶಗಳು ಸಾಕೇ ಅಥವಾ ರಾಜಕೀಯ ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರದ ಅಗತ್ಯವಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಈ ಎರಡು ಪ್ರಕರಣಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಲೆಗೆ ತಂದಿವೆ.
ಬೆಂಗಳೂರು ಇಂದು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನಗರ. ಇಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕರ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಿನ ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ಮೇಕೆದಾಟು ಸಮತೋಲನ ಜಲಾಶಯ ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಎಂಬುದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಬಲವಾದ ವಾದ. ಕೇವಲ ಕುಡಿಯುವ ನೀರಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಜಲವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯೂ ಈ ಯೋಜನೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಕಾವೇರಿ ಕೊಳ್ಳದ ಕುರುವೈ ಮತ್ತು ಸಾಂಬಾ ಭತ್ತದ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಇದರಿಂದ ಧಕ್ಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಕರ್ನಾಟಕವು ನದಿಯ ಹರಿವನ್ನು ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಆತಂಕ.
2018ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನೀಡಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ‘ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತ್ತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಗಾಗಿ ಕಾವೇರಿ ನೀರು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CWMA) ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಮಿತಿಗಳನ್ನು (CWRC) ರಚಿಸಿತ್ತು. ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದರೂ ವಿವಾದ ಮಾತ್ರ ತಣ್ಣಗಾಗಿಲ್ಲ. ಮಳೆ ಕೈಕೊಟ್ಟಾಗಲೆಲ್ಲ ಈ ವಿವಾದವು ಕೋರ್ಟ್ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಿಂದ ಬೀದಿಗಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಬಂದ್, ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಜನಜೀವನವನ್ನು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ತೋರಿಸಿಕೊಡುವುದು ಏನೆಂದರೆ, ಕೇವಲ ಕಾನೂನು ತೀರ್ಪುಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ರಾಜಕೀಯ ವಿಪರ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸಂವಾದದ ಇಲ್ಲಿನ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ವಿಪರ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಎರಡು ರಾಜ್ಯಗಳ ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಪಕ್ಷಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಿತ್ರಪಕ್ಷವಾದ ಟಿವಿಕೆ (TVK) ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿದೆ. ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಒಂದೇ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳು ನೀರು ಹಂಚಿಕೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷದ ಹಾದಿ ತುಳಿದಿವೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಡಿ.ಕೆ. ಶಿವಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ಸಿಎಂ ಜೋಸೆಫ್ ವಿಜಯ್ ಅವರ ನಡುವೆ ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದ ಭೇಟಿಯು ‘ಪೂರಕ ವಾತಾವರಣವಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಮುಂದೂಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮಾತುಕತೆಗಳು ಹೇಗೆ ಹಳಿತಪ್ಪುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಮೇಕೆದಾಟು ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಮೇಕೆದಾಟು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ‘ಕಿಶೌ’ ಬಹುಪಯೋಗಿ ಯೋಜನೆ. ಇದು ಹೇಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘಟನೆಯ ಮೂಲಕ ಪರಿಹಾರ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಉತ್ತರಾಖಂಡ, ದೆಹಲಿ, ಹರಿಯಾಣ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳು ಭಾಗಿಯಾಗಿವೆ. ಇಷ್ಟು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ನೀರು ಹಂಚಿಕೆ, ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚದ ಹಂಚಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನ ಆದ್ಯತೆಗಳಿದ್ದವು. ಆದರೆ, ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವ ಅಮಿತ್ ಶಾ ಅವರ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ಇಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆ ತಂದಿತು.
ಯೋಜನೆಯ ಹಣಕಾಸಿನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ದಶಕಗಳಿಂದ ನೆನೆಗುದಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ನೀರಿನ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಶೇಕಡಾ 90 ರಷ್ಟು ಧನಸಹಾಯ ನೀಡಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಇದರಿಂದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಹೊರೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಆರ್ಥಿಕ ಮುಗ್ಗಟ್ಟು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹೊಸ ಸೂತ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು. ಆರು ರಾಜ್ಯಗಳು ಸೇರಿ 2,000 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳ ವಿದ್ಯುತ್ ಘಟಕದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡವು. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸಹಕಾರ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆ’ಗೆ ಸಿಕ್ಕ ದೊಡ್ಡ ಜಯವಾಗಿದೆ.
ಮೇಕೆದಾಟು ಮತ್ತು ಕಿಶೌ ಯೋಜನೆಗಳ ತುಲನೆ ನಮಗೆ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಂದೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೋರ್ಟ್ ಕಲಾಪಗಳು ಕಾನೂನು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಯೋಜನೆಗಳ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ರಾಜಕೀಯ ವಿಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮಾತುಕತೆ ಅತಿ ಅಗತ್ಯ. ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪರಿಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅಣೆಕಟ್ಟಿನ ನಕ್ಷೆಗಳಿಗಿಂತ ರಾಜಕೀಯ ಸಮನ್ವಯ, ಹಣಕಾಸಿನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನಂಬಿಕೆಗಳು ನದಿ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ.
ಬೆಂಗಳೂರಿನಂತಹ ಜಾಗತಿಕ ನಗರಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನೀರು ಈಗ ಕೇವಲ ಕೃಷಿ ವಿಷಯವಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ, ಅದು ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಮೇಕೆದಾಟು ಯೋಜನೆಯೂ ಕಿಶೌ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತುಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮನ್ವಯದ ಮೂಲಕ ವೇಗ ಪಡೆಯಬೇಕಿದೆ. ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಸಂವಾದವೇ ನದಿ ವಿವಾದಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರ ನೀಡಬಲ್ಲದು. ಅಂತರರಾಜ್ಯ ನದಿ ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡದೆ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಾಗಿದೆ.
